O pasado sábado, durante o acto de inauguración das novas salas de arqueoloxía do Museo de Pontevedra presentouse a nova fase do proxecto para actuar sobre 23 castros da provincia de Pontevedra. Trátase dun proxecto conxunto entre Deputación de Pontevedra e Ministerio de Fomento. Dentro da lista de 23 castros, incluíuse o castro da Cabeciña. Agora os técnicos e autoridades competentes deberán establecer cales serán as medidas a adoptar en cada un dos xacementos.

Sinatura do documento entre a Ministra de Fomento, Ana Pastor e o Presidente Provincial, Rafael Louzán // Diario de Pontevedra

Sinatura do documento entre a Ministra de Fomento, Ana Pastor e o Presidente Provincial, Rafael Louzán // Diario de Pontevedra

 

Sen dúbida, o feito de que A Cabeciña estea incluída nesta lista supón un fito dentro da evolución do Proxecto Mougás e da xestión do xacemento da Cabeciña. A lectura que se debe facer é a evolución do proxecto de abaixo a arriba.

Continue Reading…

La joya de la corona es una cabaña completa del Hierro Medio con enlucido exterior y alzado de un metro.

Foto de Óscar Vázquez

En La Voz de Galicia:

“La investigación del yacimiento de A Cabeciña, en Mougás, ha desenterrado nueve siglos de historia y los ha puesto a cielo abierto en una cuadrícula de 37 metros cuadrados. El equipo dirigido por María Jesús Iglesia Darriba confirmaba hace un mes la identificación de un castro de la Edad del Hierro. Ahora han localizado la joya de la corona. Se trata de una cabaña completa del Hierro Medio que ya se puede contemplar en toda su dimensión”

E tamén falan da visita de mañá:

“La comunidad de montes organiza mañana una visita guiada gratuita al castro y a los petroglifos de A Cabeciña. En la Casa da Cultura de Mougás se proyecta a las 11.00 horas una selección de imágenes de los trabajos y después comenzará la caminata. A las 12.30 horas se ofrece la visita al castro con asistencia abierta a todo el que quiera participar.”

A Cabeciña é moito máis que un machado a pesar de que a espectacularidade deste achado nos levase a dedicarlle as últimas entradas do noso blog. Neste novo post trataremos de contar e sistematizar os últimos achados da Cabeciña, así como de lanzar os retos que nos quedan para as últimas semanas de intervención.

S-4 cacharro 1 (1)

Vasilla atopada na Sondaxe 04 correspondente á I Idade do Ferro

A cerámica

A cerámica é probablemente o elemento de maior valor á hora de establecer cronoloxías relativas e de tratar de facer unha primeira aproximación a un xacemento. Os tipos de cerámica están moi estudados e sistematizados, polo que atopar cerámica dun tipo determinado nun nivel concreto axúdanos a situar no tempo relativo ese nivel e comezar a entender o castro.

Falabamos na última entrega desa vasilla cerámica do Sondeo 04, o mesmo no que apareceu o machado e como nos permitía falar dunha ocupación da Cabeciña na I Idade do Ferro.

Outros fragmentos atopados, permítennos seguir nesa dirección, pois nomeadamente nas Sondaxes 04 e 05, é dicir, as situadas no primeiro recinto segundo se accede, atopamos fragmentos cerámicos que apuntan tamén a ese mundo da I Idade do Ferro.

Pero relacionada con esta cerámica non só atopamos elementos de fabricación autóctona senón tamén cerámica de importación púnica. Este dato é moi importante, xa que nos fala duns contactos comerciais da Cabeciña co mundo mediterráneo nunhas datas moi temperás. Vai por tanto na liña do que pensabamos sobre o sitio, que podería ser un punto comercial importante, pola súa clara vinculación co mar e o seu control sobre o porto de Mougás.

la foto (5)

Cerámica de importación púnica, con característica cor alaranxada

Nas sondaxes do recinto superior, tamén atopamos cerámica dese horizonte entre o século VIII-V a.C. Pero para iso teriamos que esperar, pois nos niveis superiores desas sondaxes do segundo recinto atopamos cerámica de importación romana que nos levan ao cambio de era, é dicir, entre os séculos I a.C-I d.C.

Hai un elemento moi claro para levarnos a esa época, que é a ánfora Haltern 70, unha vella amiga dos xacementos galegos e cuxa produción se sitúa moi concretamente nese período. Esta ánfora sería fabricada en alfares da zona de Cádiz e chegarían ata o Noroeste transportando viño e aceite.

Bolsa 152 S-3 pivote ánfora

Restos de ánfora romana que confirman unha ocupación do Cambio de Era, cando menos no segundo recinto

Estes datos sitúannos nunhas primeiras conclusións moi interesantes:

-O castro da Cabeciña foi habitado na I Idade do Ferro (S.VIII-V a.C.), segundo testemuñan as cerámicas atopadas nese período.

-A Cabeciña tivo vinculacións comerciais co Mediterráneo moi temperás, segundo nos indica a cerámica púnica atopada.

-A Cabeciña tivo unha ocupación posterior en torno ao cambio de Era, no final da Idade do Ferro (S.I a.C.-S.I d.C.). Esta ocupación polo de agora só a atopamos no segundo recinto.

A Sondaxe 03

Xa falamos en anteriores entregas do primeiro muro atopado na Cabeciña na Sondaxe 05, cerca da muralla. Todo parecía apuntar que a ampliación que tiñamos prevista na sondaxe que revestira resultados máis interesantes, ía ser nesa zona, tratando de coller tamén a cara interna da muralla. Pero como dicimos sempre, a arqueoloxía é cambiante e hai que estar sempre dispostos á sorpresa e á rectificación.

Ao seguir escavando, apareceron muros tamén na sondaxe 02 e na 03, polo que as posibilidades de ampliación podían cambiar, pero a sondaxe 05 tiña o valor engadido de poder coller a muralla.

S-2 UE-206 (6)

Vista da Sondaxe 02 co seu muro

Foi entón cando a sondaxe 03 se revelou dando un golpe na mesa. Ao seguir escavando decatámonos de que a estrutura desa sondaxe estaba tremendamente ben conservada, cun sistema construtivo firme e cun morteiro espectacular. O muro alcanzaba 70 cm. nalgún punto. As tornas comezaban a cambiar, pero non era só iso.

O muro, ademais conserva un enlucido exterior, é dicir, unha capa que o reviste seguramente illando o interior da humidade. Haberá que agardar as analíticas para ver de que materiais está formado dito enlucido.

S-3 UE-304 enlucido (2)

Detalle do enlucido do muro principal da Sondaxe 03

Pero agardaban máis sorpresas. No outro ángulo da sondaxe, apareceu outra estrutura que case se perde no perfil, polo que non podemos determinar moi ben a súa natureza, só que é unha aliñación de pedras.

E agardaba outro elemento de sumo interese: case en paralelo ao primeiro muro, o do enlucido, apareceu unha estraña estrutura. Polo de agora é cedo para interpretala, pero semella unha especie de canalización de auga, o que encaixaría, tendo en conta a pendente.

Resumindo, a Sondaxe 03 revelouse complexa e interesante. Tres estruturas e un nivel de ocuación de cambio de era que non se detectou na Sondaxe 05. A decisión sobre o lugar no que facer a ampliación xa está clara.

S-3 UE-314 (2)

Vista da Sondaxe 03 en toda asúa complexidade: Ao fondo, o muro principal co enlucido. No centro, a posible canalización. En primeiro termo, a terceira estrutura

Ademais do interese de ver as dimensións da estrutura principal, hai varias interrogantes ás que trataremos de dar resposta coa ampliación:

-É o enlucido algo puntual ou atoparémolo no resto da estrutura principal?

-A aliñación de pedras… é realmente un muro?

-Constataremos unha maior ocupación do cambio de era na ampliación?

-Que é a estrana estrutura que rodea o muro principal? Unha canalización?

Aí quedan esas preguntas ata o próximo post

Logo da primeira entrega sobre o machado de Cabeciña, na que analizabamos as características xerais deste tipo de achados, nesta segunda parte do post explicaremos as súas particularidades así como o seu contexto. O outro día nunha conversa a raíz da publicación do machado, destacábase que un dos factores que facían importante este achado é o seu contexto arqueolóxico. Non se trata dun elemento illado, senón que grazas ao dito contexto pódese poñer en relación cun nivel e con outros elementos do xacemento.

_DSC9146

Hixinio co machado da Cabeciña que el mesmo atopou

O obxecto en si

Como quedou dito no anterior post, o machado da Cabeciña pertence á tipoloxía de machados de talón do Bronce Final. Porén, presenta unha serie de particularidades que pasaremos a enumerar:

-Conserva o cono de fundición: O cono de fundición é o apéndice que presenta na parte de atrás do machado. Sería o resultado de introducir o metal fundido no molde. É un elemento que antes de empregar o machado debería ser retirado cun golpe. O feito de que o conserve está a indicarnos que o machado da Cabeciña nunca foi empregado, posto que nunca foi retirado. Non é estrano que os machados deste tipo presenten o cono de fundición, mesmo cando son atopados en depósitos, resultando un dos argumentos para indicar que non se trataba de ferramentas utilitarias, senón lingotes empregados nas transacións comerciais.

-Presenta unha concreción branca nunha das anelas: Trátase dun resto de chumbo, seguramente correspondente a un anaco do molde que quedou pegado. O machado da Cabeciña, por tanto, puido ser un defecto de fabricación, é dicir, un machado defectuoso que desbotaron. Este dato abre unha perspectiva interesante, xa que de ser un defecto de fabricación desbotado, podería ser que a fábrica estivera na propia Cabeciña aínda que sen máis datos que corroboren, isto é simplemente unha hipótese.

anilla

Imaxe do machado da Cabeciña na que se aprecia o resto de chumbo na anela e o cono de fundición

Onde apareceu?

O machado da Cabeciña apareceu na Sondaxe 04 das cinco sondaxes abertas nesta primeira fase do proxecto.

A Sondaxe 04 é unha das dúas catas de 3x3m. abertas no primeiro recinto da Cabeciña, é dicir no primeiro recinto ao que entramos polo acceso actual. Este primeiro recinto é o de maiores dimensións dos cinco que temos identificados para A Cabeciña. Como os demais recintos trátase dun terreo preparado, máis ou menos chan, modificando o relevo da montaña para facela máis habitable.

O machado aparece na UE403, é dicir no terceiro nivel desta sondaxe. Os niveis anteriores son UE401, nivel de fosilización do castro cunha terra moi negra e orgánica e a UE402, un derrube que ocupa a totalidade da sondaxe e que probablemente pertenza ao arrastre dunha posible estrutura ao Norte da sondaxe pero fóra da mesma.

S-4 Machado (4) S-4 Machado (5)

Situación do machado na superficie da UE 403, aínda sen retirar totalmente o derrube UE 402

Esta UE403 está formada por unha terra de cor marrón, por debaixo do derrube anteriormente citado. Non ten unha gran concentración de material, pero os dous elementos atopados son sumamente importantes e diagnósticos e ambos aparecen no nivel máis superficial deste estrato.

O primeiro deles é o propio machado. O segundo é unha vasilla de cerámica atopada en anacos, pero que pegan entre si, ofrecendo a vasilla practicamente enteira. O machado aparece cara o lado Nordeste da sondaxe e a vasilla no Suroeste, é dicir, non están excesivamente preto, pero si aparecen ambos no nivel superficial dese estrato 403.

A vasilla, pola súa pasta e forma tiña un aspecto bastante antigo. Unha vez limpo e tratado no laboratorio, Rafael Rodríguez, arqueólogo da Deputación de Pontevedra e experto en cerámica, datouno na I Idade do Ferro dándolle unha cronoloxía de Século VIII-VI a.C.

S-4 UE-403 (2)

Imaxe en planta da UE 403 coa vasilla cerámica da I Idade do Ferro atopada

Este dato é de suma importancia, xa que ao estar o machado relacionado estratigraficamente cunha vasilla datable na I Idade do Ferro, permítenos situar ao machado nese mesmo horizonte, afondando na cita que empregabamos no post anterior de Alfredo González Ruibal:

“Lo que debe quedar claro es que la aparición de puntas de lanza de bronce o hachas de cubo o de talón y dos anillas en un castro o sus cercanías, no significa inmediatamente que dicho recinto pertenezca al Bronce Final (1200-800 a.C). Al contrario, lo más probable es que se trate de un poblado de inicios de la Edad del Hierro”.

Polo tanto, todo parece encaixar nun primeiro momento de ocupación do Castro da Cabeciña nunha etapa antiga da I Idade do Ferro. O feito de que apareza un elemento máis propio do Bronce Final que do Ferro I, o machado, fai pensar que esa ocupación responde a un momento inicial da Idade do Ferro, é dicir, seguramente máis próxima ao Século VIII a.C. que ao VI a.C.

Este dato é importante polo que comentamos sempre da existencia dun conxunto de petróglifos a escasos 20m da muralla do castro, cara o exterior. O feito de ter constatada unha ocupación do lugar na Idade do Bronce en forma de petróglifos e, agora, dun momento moi inicial da Idade do Ferro pode converter á Cabeciña nun xacemento excepcional para comprender a transición entre ambos períodos.

O contexto amplo

Ata aquí o referido ao contexto inmediato do machado, pero se abrimos o zoom, temos que aludir a outro achado acontecido non lonxe da Cabeciña: O depósito de Mougás.

Debuxos depósito Mougás

Debuxos dalgúns dos machados do Depósito de Mougás por Lois Monteagudo. 1973

O depósito de Mougás foi un achado accidental por parte do veciño Manuel Domínguez “Cruña” en 1973. Actualmente está depositado no Museo de Pontevedra. O depósito está formado por un total de 18 machados.

Os machados do depósito de Mougás son moi semellantes ao da Cabeciña, forman parte da mesma tipoloxía, excepto polo feito de que o da Cabeciña é de dúas anelas, aínda que unha delas estea rota e os do Depósito de Mougás presenten unha única anela.

Resulta tremendamente interesante comprobar a densidade de machados de talón en Mougás, un lugar que mira intensamente ao mar e no que estes machados puideron ter relevancia no comercio marítimo.

Pero o que resulta tremendamente interesante é como os mesmos artefactos, aparecidos en distintos contextos, pero moi próximos entre si, dannos informacións diferentes. Os obxectos son os mesmos, pero segundo o seu contexto arqueolóxico podemos interpretalos de distintos xeitos, por iso incidimos sempre na importancia do contexto: os obxectos en si mesmos non contan historias, cóntanas, cando coñecemos a súa relación con outros elementos, o seu contexto.

Neste caso, o machado da Cabeciña, por ter aparecido no interior dun castro, pero sobre todo porque coñecemos o nivel no que aparece e os outros obxectos cos que se relaciona, podemos situalo na I Idade do Ferro. É máis, o propio machado permítenos especular con que sexa unha I Idade do Ferro moi inicial.

Por outra banda, os depósitos deste tipo de machados, como o de Mougás, responden a un uso cultural da Idade do Bronce, xa que o propio feito de facer ese tipo de depósitos é unha tradición da Idade do Bronce. Citando outra vez a Alfredo González Ruibal:

“En mi opinión, los depósitos de hachas, que cronológicamente abarcan el fin del Bronce y los inicios del Hierro (S. X-VII a.C.) no se corresponden con las grandes líneas de comprotamiento culturalen el Noroeste a partir del S. VIII. Por lo tanto se puede considerar un hecho del Bronce Final (se enmarca en un proceso de depósitos votivos a gran escala y en diversos ámbitos que empieza a fines del II milenio)”.

Neste enlace podes ampliar información sobre o Depósito de Mougás co artigo de Lois Monteagudo publicado nos Cuadernos de Estudios Gallegos de 1973 Hachas de tope de Mougás (Pontevedra)

unnamed

En Infogauda:

O próximo xoves día 19 de febreiro, celebrarase unha barferencia sobre o Proxecto Mougás na cervexería La Micro de Baiona. Trátase dun evento no que se presentarán as novidades dos traballos arqueolóxicos da Cabeciña no marco do Proxecto Mougás. O acto terá lugar en La Micro de Baiona, situada no Mercado de Abastos, ás 20:30 e conta coa colaboración do Concello de Baiona. A entrada é totalmente gratuita.

En Infomiño:

As barferencias  son conferencias nos bares. Caracterízanse polo seu ton distendido, didáctico e entretido e polo seu carácter participativo. Trátase de levar a arqueoloxía aos espazos habituais de reunión, os bares, sen interferir demasiado no seu funcionamento. O obxectivo é falar de arqueoloxía, tomando unhas cervexas de xeito informal.

Ademais, a cervexería La Micro resulta un sitio moi interesante para este tipo de actividades polo seu carácter de brewpub é dicir, de pub que elabora a súa propia cervexa. Polo tanto, vaise falar de Arqueoloxía mentres se degusta unha boa cervexa artesá.

En Telemariñas:

Los trabajos en la Cabeciña se enmarcan en el conocido como Proyecto Mougás, un proyecto que pretende la recuperación integral de una parroquia.

El Proyecto Mougás implica la búsqueda de una gestión sostenible de un territorio rural mediante la gestión forestal, la gestión cultural y la gestión turística.

Se trata por lo tanto de buscar nuevos modos de vida pero sin perder de vista la tradición y la recuperación

Onte presentouse en prensa o achado dun machado de bronce na Cabeciña. Con este novo post queremos explicar o achado e a súa importancia.

anilla

Fotografía do machado de talón da Cabeciña

Hai obxectos que definen xacementos como pode acontecer co arybbalos de Neixón ou o caldeiro de Monte do Castro. Estudamos o pasado, polo que non podemos saber se o machado da Cabeciña vai ser no futuro a peza coa que se identifique o xacemento, pero dende logo, é unha peza importante e che de significado.

Os machados de talón

O machado da Cabeciña pertence ao grupo chamado machados de talón, neste caso con dúas anillas para atar o mango. É unha tipoloxía con gran difusión en toda a vertente atlántica durante a Idade do Bronce Final e se poden encadrar en varios tipos segundo teñan unha ou dúas anillas, a súa forma, etc.

É habitual atopalos formando acubillos ou depósitos en gran número. O exemplo máis representativo é o de Samieira, con 156 machados, aínda que como veremos, Mougás conta co seu propio depósito aparecido no ano 1973.

Deposito_da_Samieira

Depósito de Samieira, Poio. Actualmente no Museo de Pontevedra

Pagaban a golpe de talón

Considérase que este tipo de machados de talón non serían empregados como tal, senón que máis ben serían utilizados en transaccións comerciais. É dicir, actuarían como moeda, antes de que existise a moeda. Serían como unha especie de lingotes aos que se lle daba esa forma de maneira convencional e os propietarios poderían atesouralos como riqueza ou chegado o momento fundilos.

Cando falamos do Noroeste da Península inxerido nas rutas comerciais que dende o Meidterráneo subirían por toda a fachada atlántica hai que pensar que o elemento que as xentes mediterráneas virían buscar serían precisamente metais. A fachada atlántica e Galicia en particular é moi rica en estaño, metal estratéxico naquel momento xa que era indispensable para fundilo co cobre e así obter o bronce.

Atendendo a isto, este tipo de machados poderían ter unha importancia vital neses intercambios. Podería ser unha forma de vender metal na que as dúas partes coñecían a cantidade aproximada de metal, unha especie de unidade de medida e venta, como podería ser hoxe en día a manchea de grelos. Ninguén merca 1 kilo de grelos ou 200 grelos, cómprase unha manchea que é unha cantidade aproximada aínda que variable.

Volvendo á Cabeciña

Atendendo a esta introdución, xa atopamos  cando menos tres elementos que fan deste machado un achado de suma importancia:

A súa aparición nun castro:

Non é o primeiro caso no que aparece nun castro este tipo de elemento en vez dos máis habituais depósitos, pero si é pouco habitual. No castro de Torroso (Mos) apareceu un machado de talón similar ao da Cabeciña e no de Penalba (Campo Lameiro), un machado de cubo, outra tipoloxía da mesma época.

Machado (2)

Machado da Cabeciña no momento da súa aparición, no seu contexto arqueolóxico 

O máis interesante da súa aparición nun castro é sen dúbida a posibilidade de darlle un contexto arqueolóxico, é dicir, saber en que estrato estaba e con que elementos estaba relacionado.

E hai outra implicación de interese. Estamos a dicir que este tipo de machados son do Bronce Final e tradicionalmente consideramos os castros como da Idade do Ferro. Quere isto dicir que A Cabeciña é un poboado do Bronce Final? A resposta lévanos ao seguinte punto:

A súa cronoloxía:

En posts anteriores, xa comentamos como un dos factores que fai da Cabeciña un sitio moi interesante é que pensamos pode axudar a explicar a relación entre dous períodos: A Idade do Bronce e a Idade do Ferro, é dicir, entre o mundo dos petróglifos e o mundo dos castros.

Este novo achado parece ir nesa dirección, xa que nos volve situar no momento de transición. Atopamos un elemento máis característico dun período (machado) nun contexto máis propio doutro período (un castro). Pero volvendo á pregunta de antes: Implica isto que estamos ante un castro do final da Idade do Bronce? Respóndenos Alfredo González Ruibal cunha cita da súa tese:

“Otro problema de definición es el de los materiales que se adscriben tipológicamente al Final de la Edad del Bronce y que aparecen en castros del Noroeste en lo que cronológicamente se puede etiquetar como Primera Edad del Hierro […] Esto llevaría a hablar de de castros del Bronce Final en fechas avanzadas y atípicas […] Apoyamos a este respecto la postura de Parcero para el Noroeste cuando sostiene que la presencia de una serie de producciones metalúrgicas no se puede utilizar como criterio – a menos no como criterio fundamental – para definir un período (lo que ya había apuntado Carballo). Lo que debe quedar claro es que la aparición de puntas de lanza de bronce o hachas de cubo o de talón y dos anillas en un castro o sus cercanías, no significa inmediatamente que dicho recinto pertenezca al Bronce Final (1200-800 a.C). Al contrario, lo más probable es que se trate de un poblado de inicios de la Edad del Hierro”.

DSC_0001

Outra vista do machado da Cabeciña

Polo tanto, por si só, o machado da Cabeciña non pode situar ao castro na Idade de Bronce. Pero si o sitúa nunha Primeira Idade do Ferro, levándoo a ese período de transición entre períodos do que tan pouco sabemos e para o que A Cabeciña pode ser clave.

O comercio:

Como xa quedou dito, este tipo de machados deberon xogar un papel importante nas relacións comerciais co Mediterráneo como elemento de intercambio. O machado da Cabeciña ponnos polo tanto sobre a pista da importancia deste castro marítimo que exerce un claro control sobre o porto natural de Mougás. Porén, non determina nada á espera de máis achados pero si nos induce a pensar que esa importancia do comercio na Cabeciña, unha das hipóteses iniciais, sexa real.

Na primeira parte deste post sobre o machado da Cabeciña, analizamos o que implica a súa descuberta a nivel arqueolóxico e a gran información que nos dá para ir comprendendo paso a paso este castro tan especial que é A Cabeciña.

Na seguinte entrega, dentro duns días, analizaremos as particularidades concretas do machado da Cabeciña e a información que nos dan e trataremos de poñelo en relación con outra gran descuberta que tivo lugar en Mougás en 1973: O depósito de machados de talón de Mougás, actualmente no Museo de Pontevedra